Overige materialen

Een boek is meer dan papier alleen. Andere materialen die worden gebruikt voor de productie van een boek zijn inkt, lijm, laminaat en bindersmaterialen.

Inkt

Hoewel inkt een kleine bijdrage levert aan de milieu-impact van een boek (tussen 1 en 3 %, afhankelijk van productie, gebruikte energie, en transport), zijn er goede redenen om aandacht te besteden aan het materiaal en een zorgvuldige keuze te maken:

  • er is een breed aanbod van inktsoorten. De keuze voor een duurzaam alternatief is snel gemaakt;
  • inkt kan verschillende schadelijke stoffen bevatten, zoals VOC‘s (vluchtige organische stoffen) of HAP’s (schadelijke luchtvervuilers);
  • voor de productie van inkt is relatief veel energie nodig.

Drukinkt kent een drietal hoofdbestanddelen: kleurstoffen of pigmenten, bindmiddelen en hulpstoffen. Hedendaags pigment is synthetisch en wordt vervaardigd uit
chemische verbindingen met aardpolie als grondstof. Oliën en harsen vormen de belangrijkste grondstoffen voor bindmiddelen en kunnen een minerale en plantaardige herkomst hebben. Hulpstoffen bestaan uit zetmeel (om te voorkomen dat bedrukte vellen aan elkaar kleven) en een klein percentage (0,3%) ‘anti-aandroogmiddelen’ (om velvorming op de inkt tegen te gaan). Een onderscheid kan worden gemaakt tussen fossiele, minerale en plantaardige inkten. Fossiele, minerale inkten kennen een niet-hernieuwbare bron. Plantaardige inkten hebben een hernieuwbare, biologische basis (plantaardige oliën en harsen). Vanuit duurzaamheidsoverweging heeft inkt met zo weinig mogelijk minerale oliën de voorkeur. Niet alle inkten kunnen op basis van plantaardige olie worden geproduceerd. Denk aan fluorescerende en UV-inkten. Metallic inkten op basis van plantaardige oliën, zijn in beperkte mate beschikbaar. De kwaliteit ervan is minder dan die van de inkten op basis van minerale oliën. In rotatiedruk worden inkten op basis van minerale oliën gebruikt, omdat inkten op plantaardige basis (nog) niet geschikt zijn. De inkt kan gevolgen hebben voor de recyclebaarheid van papier. Plantaardige inkten kunnen volledig doorharden en zijn daardoor lastiger van het te recyclen papier los te weken. Of voor de productie van een boek niet-plantaardige inkten nodig zijn, wordt allereerst bepaald door het ontwerp. Voor binnenwerk zonder - mogelijk milieubelastende - kleuren voldoet plantaardige inkt. Overigens, de aanduiding 'plantaardige inkt’ wordt al gebruikt bij inkten met een percentage plantaardige bestanddelen vanaf 20%. Er zijn inkten beschikbaar met hogere percentages. Hoe hoger het percentage, hoe duurzamer.

Lijm

Voor het maken van boeken worden twee hoofdsoorten lijm gebruikt; hotmelt en koudlijm. Een combinatie van deze lijmsoorten is eveneens mogelijk:Twinflex. Hotmelt is een smeltlijm die bij een temperatuur van ongeveer 120 graden vloeibaar wordt en bij een temperatuur van circa 170 graden op de boekrug wordt aangebracht. De grondstoffen van hotmelt bestaan uit polymeren, hars en wax. De meeste hiervan zijn via energie-intensieve processen verkregen uit aardolie. Hotmelts bevatten doorgaans vluchtige organische stoffen (VOC’s). Hotmelts zijn niet oplosbaar in water en daarom moeilijk te recyclen. De lijmsoort is niet biologisch afbreekbaar. Koudlijm (of dispersielijm) bestaat uit in water opgeloste polymeren en acetaten. De meeste polymeren worden via een energie-intensief proces gesynthetiseerd uit azijnzuur of ethylene. Koudlijmen zijn flexibel en bestand tegen hoge temperaturen. Zij kennen een lange droogtijd. Dit kan problematisch zijn voor de productieplanning. De milieubelasting van koudlijmen is door hun waterbasis en betere recyclingmogelijkheden over het algemeen lager dan die van hotmelts. Twinflex bestaat uit een dunne laag koudlijm met een extra laagje hotmelt. De voordelen van Twinflex zijn hoge treksterkte, resistentie tegen oplosmiddelen en boekrugflexibiliteit. De keuze voor de lijm is afhankelijk van de wijze van het binden (garenloos of genaaid) en het (verwachte) gebruik van het boek (intensief of niet). Vorm en functie bepalen veelal de keuze.

Veredeling/vernis/laminaat

Het boekomslag wordt veredeld om het te beschermen tegen beschadiging. Daarnaast geeft het een omslag de gewenste (verkoopbevorderende) uitstraling. De keuze voor veredeling wordt bij het ontwerp gemaakt. Bij de veredeling van een boek kan grofweg worden gekozen voor vernis en laminaat. Omslagen die zijn voorzien van laatstgenoemde veredeling horen niet thuis in de oudpapierbak, maar moeten worden verbrand. De laminaatcoating werkt het recyclingproces tegen omdat zij niet of slecht kan worden losgeweekt van de ondergrond. Bij vernis kan dit wel en dat maakt vernis een duurzamere keuze. Andere veredelingsmaterialen die ongunstig zijn voor het milieu, zijn metallic inkten en spot uv-lak. Deze stoffen staan de recycling eveneens in de weg. Er zijn alternatieven, zoals biologisch afbreekbare kunststof voor laminaat en persvernis op waterbasis. Eco-laminaat heeft weliswaar een biologische, niet fossiele bron, voor de recycling van een boek is het materiaal niet gunstig. Ook een omslag met eco-laminaat hoort niet in de oudpapierbak.

Bindersmaterialen

Garen, kapitalen en leeslinten worden ook wel bindersmaterialen genoemd. Een kapitaalbandje is een stuk linnen dat ter versiering aan de boven- en onderzijde van een boekblok wordt aangebracht. Dit kan alleen bij gebonden boeken met een harde kaft. De invloed van bindersmaterialen op de totale milieu-impact van een boek is klein. Gezien de tijd en inspanning die het vergt om hierover de specificaties per boek te achterhalen, zijn deze materiaalelementen niet verder meegenomen in de onderzoeken van Duurzaam Boek.